Zorgen over ontzorgen

Na de yoga van woensdagavond bevond ik me nog geen 24 uur later andermaal op de stoep in de Lange Nieuwstraat. Trappelend welteverstaan, want in de winkel van Astare stond afgelopen donderdag eindelijk de lang gewenste lezing van Andries Baart op het programma. Inderdaad, de multi-professor Baart, die jarenlang eigenlijk alleen maar keek naar wat vakbekwame zorgverleners in praktijk brachten. Met het overigens nog steeds veel te onvolprezen Presentie als zeer leerzame resultaat.

Nee, Andries Baart kan rustig, helder en boeiend praten, maar al snel blijkt dat Presentie dus geen wonderzorgmethode is, om twee redenen. Allereerst bestaan wondermethodes niet en bovendien is het helemaal geen methode. Sterker nog, Presentie is eerder het tegenovergestelde, want het is een benadering van zorg die ervan uitgaat dat (het dynamische van) een relatie bepaalt wat de volgende actie in een zorgproces zou moeten zijn, en niet een (statische) methode. Iets met one size doesn’t fit many.

Dat betekent niet dat methodes gebruiken automatisch verkeerd is volgens Baart. Methodes kunnen zich alleen niet inleven in hoe het lijden van bijvoorbeeld psychiatrische patiënten voelt en welke eenzaamheid daarbij komt kijken. Baart zag in zijn onderzoek dat vakbekwame hulpverleners resultaten boekten door patiënten te zien en te erkennen als onderdeel van een netwerk van betrekkingen. Met andere woorden: zien dat zij een samen vormen met anderen.

Helaas constateert de inmiddels in Utrecht werkzame hoogleraar dat relationeel werken, met aandacht voor betekenisvolle thema’s als rouw en eenzaamheid, geen veel voorkomende lesstof is op bijvoorbeeld Verpleegkunde-opleidingen. En dat is wel belangrijk. In feite vragen patiënten zich af of het hun hulpverleners aangaat wat zij meemaken. En hier komt het biomedische perspectief van de hulpverlener in botsing met de betekenis voor de patiënt. En de pillen zijn dan niet per se het probleem, de afwezigheid van betekenisgeving is dat wel.

Hoe dan ook is relationeel werken een oplossing. Maar relationeel werken is dus een werkwoord. Daarmee bedoelt Baart dat het naast kennis veel aandacht vraagt om een patiënt echt verder te helpen. En in tegenstelling tot wat sommigen denken hoeft die aandacht niet altijd langer te duren dan het ontzorgen door het plat uitvoeren van een voorgekookt protocol. Wel vereist het een continue inschatting van wat de persoon tegenover de hulpverlener op dat moment, onder die omstandigheden nodig heeft.

In een breder perspectief heeft de vader van Presentie nog een nuchtere beschouwing over zorg. Van het onderhouden van een fiets, tot aan het bed op de IC, zorg is wat mensen doen om de wereld leefbaar te houden. Zorg is dus een heel breed begrip met zelfs een stevige politieke lading. Want samen bepalen we wie er recht heeft op die zorg en wie niet. Hoe dan ook zou je kunnen zeggen dat er nooit genoeg zorg kan zijn. Zorg is het wiel waarop de wereld draait. Het antwoord op de vraag hoe wijs de term ontzorgen werkelijk is resteert.

Deze blog verscheen op de website van Astare